Przed maturą z języka polskiego sama znajomość tytułów nie wystarczy. Trzeba wiedzieć, które utwory obowiązują w 2026 roku, czego uczyć się na poziomie podstawowym i rozszerzonym oraz jak wykorzystać lektury w wypracowaniu, teście historycznoliterackim i części ustnej. Poniżej porządkuję pełną listę, zaznaczam fragmenty i proponuję sposób nauki, który pomaga zapamiętać sens utworów, a nie tylko ich streszczenia.
Najważniejsze informacje o lekturach maturalnych w jednym miejscu
- Język polski jest obowiązkowy pisemnie na poziomie podstawowym i ustnie bez określania poziomu.
- Na poziomie podstawowym trzeba znać 28 utworów z liceum lub technikum oraz wybrane lektury ze szkoły podstawowej.
- W przypadku utworów oznaczonych jako fragmenty nie trzeba znać całej książki, ale należy rozumieć podany tekst i jego kontekst.
- Wypracowanie na poziomie podstawowym musi mieć co najmniej 300 wyrazów i odwoływać się do lektury obowiązkowej.
- Na maturze rozszerzonej dochodzą między innymi „Hamlet”, „Kordian”, „Proces” i „Mistrz i Małgorzata”.
- W wypracowaniu w latach 2025-2028 można korzystać także z części lektur z podstawy programowej z 2018 roku.
Jak wygląda lista lektur obowiązkowych na maturę w 2026 roku
Na maturze 2026 lektury pojawiają się w kilku różnych zadaniach, dlatego nie każdą książkę trzeba przygotowywać w identyczny sposób. Informator CKE rozróżnia utwory wykorzystywane w części ustnej, teście historycznoliterackim i wypracowaniu. Najważniejsze jest rozumienie treści, problematyki oraz kontekstów, a nie mechaniczne zapamiętanie biografii autora.
| Element egzaminu | Co trzeba umieć | Praktyczne znaczenie |
|---|---|---|
| Egzamin ustny | Omówić problem na podstawie lektury obowiązkowej i dodać kontekst | Liczy się argumentacja, kompozycja i swobodne mówienie |
| Test historycznoliteracki | Rozpoznawać epoki, motywy, środki stylistyczne i znać treść wskazanych utworów | W arkuszu mogą pojawić się pytania o szczegóły oraz fragmenty tekstów |
| Wypracowanie podstawowe | Zbudować wypowiedź argumentacyjną i odwołać się do lektury obowiązkowej | Najbezpieczniej znać kilka utworów bardzo dobrze, zamiast wszystkie pobieżnie |
| Wypracowanie rozszerzone | Analizować problem literacki i wykorzystać obowiązkową lekturę oraz kontekst | Potrzebna jest większa swoboda interpretacyjna |
Pisemny język polski na poziomie podstawowym trwa 240 minut i obejmuje 60 punktów. Część ustna trwa łącznie 30 minut, w tym 15 minut przygotowania, około 10 minut wypowiedzi i 5 minut rozmowy z komisją. Te proporcje pokazują, że czytanie lektur powinno iść w parze z ćwiczeniem odpowiedzi, bo sama znajomość fabuły nie gwarantuje dobrego wyniku.
Pełna lista lektur na poziomie podstawowym
Poniższe utwory obowiązują w zakresie podstawowym. Przy każdej pozycji zaznaczam, czy trzeba znać ją w całości, czy tylko we wskazanych fragmentach. Fragmenty nadal mogą być sprawdzane, dlatego nie warto ich pomijać podczas powtórek.
| Autor lub źródło | Utwór | Zakres i najważniejszy trop |
|---|---|---|
| Biblia | Wybrane księgi | Fragmenty Księgi Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów i Apokalipsy św. Jana. Motywy stworzenia, cierpienia, przemijania i końca świata. |
| Jan Parandowski | „Mitologia”, część I Grecja | Całość wskazanej części. Mity, archetypy i źródła wielu motywów kultury europejskiej. |
| Homer | „Iliada” | Fragmenty. Etos rycerski, wojna, honor i konflikt między jednostką a wspólnotą. |
| Sofokles | „Antygona” | Całość. Tragizm, prawo boskie i ludzkie, odpowiedzialność za wybór. |
| Literatura średniowieczna | „Lament świętokrzyski” | Fragmenty. Cierpienie matki, motyw Stabat Mater i religijny obraz ludzkiego bólu. |
| Literatura średniowieczna | „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” | Fragmenty. Motyw danse macabre, równość ludzi wobec śmierci i krytyka wad społecznych. |
| Literatura średniowieczna | „Pieśń o Rolandzie” | Fragmenty. Rycerski honor, lojalność, odwaga i poświęcenie. |
| William Szekspir | „Makbet” | Całość. Ambicja, wina, odpowiedzialność i niszcząca siła żądzy władzy. |
| Molier | „Skąpiec” | Całość. Komizm charakterów, pieniądz jako obsesja i konflikt pokoleń. |
| Ignacy Krasicki | Wybrana satyra | Całość wybranego utworu. Oświeceniowa krytyka wad jednostki i społeczeństwa. |
| Adam Mickiewicz | Wybrane ballady, w tym „Romantyczność” | Całość wskazanych utworów. Ludowość, wiara, natura i romantyczne poznanie. |
| Adam Mickiewicz | „Dziady” część III | Całość. Mesjanizm, patriotyzm, cierpienie narodu i bunt jednostki. |
| Bolesław Prus | „Lalka” | Całość. Miłość, społeczeństwo, praca, pozytywizm i rozczarowanie ideałami. |
| Henryk Sienkiewicz | „Potop” | Fragmenty. Patriotyzm, przemiana bohatera i obraz wspólnoty w czasie próby. |
| Fiodor Dostojewski | „Zbrodnia i kara” | Całość. Wina, kara, moralność, sumienie i możliwość wewnętrznej przemiany. |
| Stanisław Wyspiański | „Wesele” | Całość. Narodowe marzenia, społeczne podziały, symbole i niemoc działania. |
| Władysław Stanisław Reymont | „Chłopi” | Fragmenty. Rytm natury, wspólnota, konflikt pokoleń i znaczenie ziemi. |
| Stefan Żeromski | „Przedwiośnie” | Całość. Dojrzewanie, rewolucja, wizje państwa i rozczarowanie rzeczywistością. |
| Witold Gombrowicz | „Ferdydurke” | Fragmenty. Forma, niedojrzałość, presja społeczna i ośmieszanie schematów. |
| Tadeusz Borowski | „Proszę państwa do gazu” | Całość opowiadania. Dehumanizacja, obóz koncentracyjny i moralne konsekwencje przetrwania. |
| Gustaw Herling-Grudziński | „Inny świat” | Fragmenty. Totalitaryzm, granice człowieczeństwa i życie w łagrze. |
| Hanna Krall | „Zdążyć przed Panem Bogiem” | Całość. Pamięć, powstanie w getcie, odpowiedzialność i lekarska walka o życie. |
| Albert Camus | „Dżuma” | Całość. Zło, solidarność, absurd i codzienny wybór postawy wobec cierpienia. |
| George Orwell | „Rok 1984” | Całość. Propaganda, kontrola języka, inwigilacja i odebranie człowiekowi wolności. |
| Sławomir Mrożek | „Tango” | Całość. Kryzys wartości, bunt, przemoc i zwycięstwo prymitywnej siły. |
| Marek Nowakowski | „Górą „Edek” | Całość utworu z tomu „Prawo prerii”. Przemoc, codzienność i społeczne przyzwolenie na dominację. |
| Andrzej Stasiuk | „Miejsce” | Całość utworu z tomu „Opowieści galicyjskie”. Pamięć miejsca, przemijanie i znikanie lokalnej kultury. |
| Olga Tokarczuk | „Profesor Andrews w Warszawie” | Całość utworu z tomu „Gra na wielu bębenkach”. Obcość, chaos i doświadczenie stanu wojennego. |
| Ryszard Kapuściński | „Podróże z Herodotem” | Fragmenty. Podróż, poznawanie innych kultur i znaczenie historii. |
Lektury ze szkoły podstawowej, które także mogą się pojawić
Na maturze trzeba uwzględnić również wybrane lektury ze szkoły podstawowej. CKE wskazuje bajki Ignacego Krasickiego, „Dziady” część II, „Zemstę” Aleksandra Fredry, „Balladynę” Juliusza Słowackiego oraz wybrane księgi „Pana Tadeusza”.
- Adam Mickiewicz, „Dziady” część II
- Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, księgi I, II, IV, X, XI i XII
- Aleksander Fredro, „Zemsta”
- Juliusz Słowacki, „Balladyna”
- Ignacy Krasicki, wybrane bajki
Nie traktowałbym tych utworów jako dodatku o mniejszym znaczeniu. „Dziady” część II, „Balladyna” i „Zemsta” są krótsze niż wiele powieści, a jednocześnie dają mocne przykłady do tematów o winie, władzy, konflikcie, karze i odpowiedzialności.
Co dochodzi na poziomie rozszerzonym
Osoby zdające rozszerzony język polski powinny znać dodatkowy zestaw utworów. Nie wszystkie trzeba czytać z taką samą dokładnością, ale „Hamlet”, „Kordian”, „Proces” i „Mistrz i Małgorzata” są szczególnie użyteczne, bo pozwalają budować pogłębione argumenty o władzy, wolności, złu i kryzysie wartości.
| Autor | Utwór | Na czym się skupić |
|---|---|---|
| Homer | „Odyseja” | Fragmenty, motyw podróży, próby i powrotu do domu. |
| Dante Alighieri | „Boska Komedia” | Fragmenty, wizja zaświatów, wędrówka i moralny porządek świata. |
| Jan Kochanowski | „Treny” jako cykl poetycki | Przemiana światopoglądu, kryzys filozofii i doświadczenie straty. |
| William Szekspir | „Hamlet” | Wahanie, zemsta, pozór, prawda i odpowiedzialność za decyzję. |
| Juliusz Słowacki | „Kordian” | Dojrzewanie bohatera, patriotyzm, samotność i spór o skuteczną walkę. |
| Balzac, Dickens, Gogol lub Flaubert | Jedna realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska | Do wyboru „Ojciec Goriot”, „Klub Pickwicka”, „Martwe dusze” albo „Pani Bovary”. |
| Franz Kafka | „Proces” | Fragmenty, absurd, bezsilność jednostki i anonimowa władza. |
| Michaił Bułhakow | „Mistrz i Małgorzata” | Dobro i zło, wolność artysty, prawda oraz odpowiedzialność. |
| Stanisław Ignacy Witkiewicz | „Szewcy” | Groteska, rewolucja, mechanizmy władzy i kryzys jednostki. |
| Bruno Schulz | Wybrane opowiadania z tomu „Sklepy cynamonowe” | Poetycka wyobraźnia, mitologizacja codzienności i pamięć dzieciństwa. |
| Tadeusz Konwicki | „Mała Apokalipsa” | Groteskowy obraz zniewolenia, absurdu i odpowiedzialności za wspólnotę. |
| Janusz Głowacki | „Antygona w Nowym Jorku” | Współczesne przetworzenie mitu, wykluczenie i potrzeba godnego pochówku. |
| Sławomir Mrożek | Wybrane opowiadanie | Groteska, absurd i krytyka schematów społecznych. |
| Herling-Grudziński lub Zbigniew Herbert | Wybrany esej | Argumentacja, refleksja o kulturze, historii i odpowiedzialności. |
W wypracowaniu podstawowym można odwołać się także do lektury z zakresu rozszerzonego. To praktyczna korzyść, ponieważ dobrze opracowany „Hamlet” albo „Mistrz i Małgorzata” może być mocnym argumentem również wtedy, gdy nie zdajesz rozszerzonego polskiego.
Starsza lista przydatna w wypracowaniu do 2028 roku
W latach 2025-2028 w wypracowaniu można odwoływać się również do części lektur zgodnych z podstawą programową z 2018 roku. Nie są one podstawowym zestawem do ustnej matury, ale mogą poszerzyć wybór argumentów w pracy pisemnej.
- „Legenda o św. Aleksym”, „Kwiatki świętego Franciszka z Asyżu” i „Kronika polska” Galla Anonima
- „Odprawa posłów greckich” Jana Kochanowskiego, fragmenty „Kazań sejmowych” Piotra Skargi i „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska
- „Romeo i Julia” Williama Szekspira, „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza i „Z legend dawnego Egiptu” Bolesława Prusa
- „Gloria victis” Elizy Orzeszkowej, „Rozdzióbią nas kruki, wrony…” Stefana Żeromskiego i „Ludzie, którzy szli” Tadeusza Borowskiego
- Fragmenty „Drogi donikąd” Józefa Mackiewicza, wybrane opowiadanie z „Raportu o stanie wojennym” Marka Nowakowskiego, „Katedra” Jacka Dukaja i „Madame” Antoniego Libery
- „Poetyka” i „Retoryka” Arystotelesa, fragmenty „Państwa” Platona oraz „Chmury” Arystofanesa
- Fragmenty „Eneidy” Wergiliusza, „Wyznań” św. Augustyna, „Sumy teologicznej” św. Tomasza z Akwinu, „Gargantui i Pantagruela” Rabelais’go oraz „Prób” Montaigne’a
- „Lilla Weneda” Juliusza Słowackiego, „Nie-Boska Komedia” Zygmunta Krasińskiego, „Noc listopadowa” Stanisława Wyspiańskiego i wybrane opowiadanie Jorge Luisa Borgesa
Jak lektury są wykorzystywane w zadaniach maturalnych
Wypracowanie
W pracy pisemnej nie wystarczy napisać, że dana książka „pasuje do tematu”. Trzeba wskazać konkretne wydarzenie, bohatera, symbol albo relację, a potem wyjaśnić, jak ten przykład potwierdza tezę. Najlepiej zapamiętywać lektury przez problemy, na przykład władzę, samotność, bunt, przemianę, cierpienie i odpowiedzialność.
Przygotowując się do wypracowania, do każdej ważnej książki tworzę krótką kartę z czterema elementami. Zapisuję główny problem, dwa wydarzenia, jeden kontekst oraz zdanie wyjaśniające, co wynika z przykładu. Taki schemat jest znacznie bardziej użyteczny niż kilkunastostronicowe streszczenie.
Egzamin ustny
Wylosowane zadanie dotyczy problemu związanego z lekturą obowiązkową i wymaga również kontekstu. Odpowiedź powinna mieć wyraźną tezę, dwa lub trzy argumenty oraz zakończenie. Kontekst nie może być ozdobnikiem, lecz powinien pomóc lepiej wyjaśnić omawiane zagadnienie.
Przykładowo przy temacie o cierpieniu można połączyć „Zbrodnię i karę” z biblijną Księgą Hioba, a przy pytaniu o odpowiedzialność za wspólnotę zestawić „Dżumę” z „Antygoną”. Nie chodzi o liczbę przywołanych dzieł, tylko o to, czy potrafisz pokazać między nimi sensowną relację.
Test historycznoliteracki
Ten fragment egzaminu sprawdza nie tylko fabułę. Mogą pojawić się pytania o epokę, gatunek, motyw, symbol, narratora, komizm, tragizm, groteskę lub funkcję środka stylistycznego. W przypadku lektur ze szkoły podstawowej w arkuszu zostanie zamieszczony fragment, ale jego interpretacja nadal wymaga znajomości podstawowego kontekstu.
Osobno trzeba powtórzyć wskazane utwory poetyckie, między innymi „Bogurodzicę”, wybrane pieśni i treny Jana Kochanowskiego, „Hymn do miłości ojczyzny”, „Odę do młodości” oraz „Testament mój”. CKE podaje, że w zadaniu będzie zamieszczony fragment, lecz warto znać temat, gatunek i najważniejsze motywy każdego tekstu.
Jak uczyć się lektur, żeby nie tonąć w streszczeniach
Najgorszym sposobem przygotowania jest czytanie przypadkowych opracowań bez własnego porządku. Streszczenie pomaga odtworzyć fabułę, ale nie uczy argumentowania. Ja proponuję pracę w pięciu krokach.
- Ustal zakres. Oddziel książki czytane w całości od fragmentów i zaznacz, które są potrzebne na podstawę, ustny egzamin lub rozszerzenie.
- Przeczytaj treść albo dobre streszczenie. Przy fragmentach skup się na tekście wskazanym w podstawie, nie na przypadkowych rozdziałach znalezionych w internecie.
- Zapisz problematykę. Do każdej lektury przypisz trzy do pięciu motywów, na przykład winę, władzę, dojrzewanie, poświęcenie lub konflikt pokoleń.
- Wybierz sceny argumentacyjne. Zamiast zapamiętywać całą fabułę, zanotuj sceny, które można wykorzystać w wypracowaniu i odpowiedzi ustnej.
- Ćwicz wypowiedź. Raz w tygodniu odpowiedz na pytanie w dwie minuty, a później rozwiń tę samą myśl do krótkiego planu wypracowania.
Dobrym minimum jest przygotowanie 10-12 lektur opanowanych bardzo dobrze oraz znajomość pozostałych na poziomie pozwalającym rozpoznać ich temat i najważniejsze wydarzenia. W praktyce kilka elastycznych utworów, takich jak „Lalka”, „Dziady” część III, „Dżuma”, „Zbrodnia i kara” czy „Wesele”, pozwala odpowiedzieć na wiele różnych tematów.
Przeczytaj również: Program IB i rekrutacja na studia - jak zyskać realną przewagę?
Błędy, które odbierają punkty
- Podawanie samego tytułu bez omówienia konkretnego przykładu.
- Mylenie autora, bohatera, epoki albo kolejności wydarzeń.
- Streszczanie całej fabuły zamiast rozwijania argumentu.
- Dodawanie kontekstu, który nie ma związku z tezą.
- Traktowanie filmu lub krótkiego opracowania jako pełnego zamiennika lektury.
Najczęściej widzę, że maturzyści przeceniają liczbę przeczytanych stron, a nie doceniają jakości powtórki. Jedna dobrze przećwiczona scena z wyjaśnieniem jej znaczenia daje więcej niż kilka stron bezrefleksyjnego streszczenia.
Jak ułożyć ostatnie powtórki przed maturą
Jeżeli do egzaminu zostało niewiele czasu, zacznij od lektur najczęściej przydatnych w argumentacji. W pierwszej kolejności powtórz „Lalkę”, „Dziady” część III, „Wesele”, „Zbrodnię i karę”, „Dżumę”, „Rok 1984”, „Przedwiośnie” oraz „Antygonę”. Potem dodaj utwory krótsze i teksty poetyckie.
- 4 tygodnie przed maturą uporządkuj całą listę i uzupełnij braki w fabule.
- 3 tygodnie przed maturą przygotuj motywy, sceny i konteksty do najważniejszych utworów.
- 2 tygodnie przed maturą napisz co najmniej trzy wypracowania i przećwicz odpowiedzi ustne.
- Ostatni tydzień przeznacz na epoki, poezję, symbole, gatunki i krótkie powtórki zamiast czytania nowych, obszernych książek.
Najrozsądniejszy cel nie brzmi „zapamiętać wszystko”, lecz umieć świadomie wykorzystać lektury. Kiedy znasz treść, problem, kilka scen i jeden trafny kontekst, masz materiał do samodzielnej odpowiedzi zarówno na podstawie, jak i podczas części ustnej.
