Dysleksja i dysgrafia: jak rozpoznać i skutecznie wspierać dziecko?

Dysleksja i dysgrafia to terminy, które często budzą niepokój u rodziców i opiekunów, gdy tylko pojawiają się pierwsze trudności w nauce u ich dzieci. Zrozumienie tych specyficznych trudności w uczeniu się jest kluczowe, ponieważ pozwalają one na wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego wsparcia. Pamiętajmy, że specyficzne trudności w uczeniu się, takie jak dysleksja czy dysgrafia, w żaden sposób nie świadczą o braku inteligencji dziecka. W tym artykule, jako Kalina Szymczak, chciałabym przedstawić Państwu jasne i rzetelne informacje na temat tych zaburzeń, aby rozwiać wątpliwości i wskazać drogę do skutecznej pomocy.

Dysleksja: zrozum problemy z czytaniem

Dysleksja rozwojowa to zaburzenie o podłożu neurobiologicznym, które charakteryzuje się przede wszystkim problemami z dekodowaniem pojedynczych słów. To z kolei wpływa na płynność i dokładność czytania, a w konsekwencji także na rozumienie przeczytanego tekstu. Co niezwykle ważne i co zawsze podkreślam w mojej pracy, dysleksja nie jest wynikiem niskiej inteligencji dziecka ani zaniedbań środowiskowych. Polskie Towarzystwo Dysleksji jasno definiuje ją jako specyficzne trudności w nauce czytania i pisania, wskazując na jej złożony charakter.

Definicja prosto z mostu: kiedy mówimy o dysleksji rozwojowej?

Mówiąc o dysleksji rozwojowej, mamy na myśli specyficzną trudność w nauce czytania i pisania, która ma swoje korzenie w funkcjonowaniu mózgu. To nie jest kwestia lenistwa czy braku chęci. Jej neurobiologiczne podłoże często wiąże się z zaburzeniami fonologicznymi, czyli trudnościami w przetwarzaniu dźwięków mowy, co jest kluczowe dla nauki czytania. Badania wskazują również na nieprawidłowe funkcjonowanie obszarów mózgu odpowiedzialnych za te procesy, co utrudnia automatyzację umiejętności czytania.

Jakie są najczęstsze objawy dysleksji u ucznia?

Rozpoznanie dysleksji często zaczyna się od obserwacji konkretnych trudności, które pojawiają się w szkole i w domu. W mojej praktyce zauważam, że objawy te mogą być bardzo różnorodne i często dotyczą zarówno czytania, jak i pisania.

Symptomy w czytaniu: od mylenia liter po gubienie sensu tekstu

• Wolne tempo czytania: Dziecko czyta znacznie wolniej niż rówieśnicy, często sylabizując lub literując, nawet proste słowa.
• Pomijanie lub dodawanie liter/słów: Podczas czytania dziecko może nieświadomie opuszczać niektóre litery lub całe słowa, a także dodawać własne.
• Trudności z rozumieniem przeczytanego tekstu: Nawet jeśli dziecko przeczyta tekst, może mieć problem z jego streściem, odpowiedzią na pytania dotyczące treści lub wyciągnięciem wniosków.
• Mylenie podobnie wyglądających liter: Często obserwuję mylenie liter o podobnym kształcie, takich jak "b" i "d", "p" i "g", a także cyfr, np. "6" i "9".
• Trudności z łączeniem liter w sylaby: Mimo znajomości poszczególnych liter, dziecko ma problem z płynnym połączeniem ich w sylaby, a następnie w całe wyrazy.

Symptomy w pisaniu: czy dyslektyk zawsze robi błędy ortograficzne? (Nawiązanie do dysortografii)

• Częste błędy ortograficzne (dysortografia): Tak, dyslektycy często zmagają się z dysortografią, czyli specyficznymi trudnościami w opanowaniu poprawnej pisowni. Mogą to być błędy w pisowni "ó/u", "rz/ż", "ch/h", ale także opuszczanie, dodawanie czy przestawianie liter.
• Przestawianie liter w wyrazach: Zamiast "dom" może pojawić się "mod", a "las" jako "sal".
• Trudności z zapamiętywaniem pisowni: Mimo wielokrotnego powtarzania i ćwiczeń, dziecko ma problem z utrwaleniem poprawnej pisowni słów.
• Nieprawidłowe stosowanie interpunkcji: Kropki, przecinki czy znaki zapytania mogą pojawiać się w niewłaściwych miejscach lub być całkowicie pomijane.
• Problemy z gramatyką: Trudności mogą dotyczyć również stosowania odpowiednich form gramatycznych, np. odmiany wyrazów.

Warto podkreślić, że dysortografia jest często ściśle związana z dysleksją, ponieważ oba zaburzenia mają wspólne podłoże w trudnościach z przetwarzaniem fonologicznym.

Skąd się bierze dysleksja? O neurobiologicznych przyczynach słów kilka

Z mojej perspektywy, zrozumienie przyczyn dysleksji jest kluczowe dla akceptacji i skutecznego wsparcia. Jak już wspomniałam, dysleksja ma podłoże neurobiologiczne. Główną przyczyną są zaburzenia przetwarzania fonologicznego, co oznacza, że mózg dziecka ma trudność z analizowaniem i syntetyzowaniem dźwięków mowy. To właśnie ta umiejętność jest fundamentem nauki czytania. Ponadto, badania neuroobrazowe wskazują na pewne nieprawidłowości w funkcjonowaniu obszarów mózgu, które są odpowiedzialne za przetwarzanie języka, pamięć krótkotrwałą i szybkość przetwarzania informacji. To wszystko sprawia, że proces nauki czytania i pisania jest dla dziecka z dysleksją znacznie bardziej wymagający.

Dysgrafia: gdy pismo staje się wyzwaniem

Dysgrafia to kolejne ze specyficznych trudności w uczeniu się, które koncentruje się na aspekcie pisania, ale w nieco inny sposób niż dysleksja. W przypadku dysgrafii mamy do czynienia z trudnościami w opanowaniu umiejętności pisania, które przejawiają się przede wszystkim niskim poziomem graficznym pisma. Oznacza to, że pismo dziecka jest często nieczytelne, chaotyczne, a jego odczytanie staje się prawdziwym wyzwaniem. Problemy mogą dotyczyć zarówno samej techniki pisania kształtu liter, ich proporcji, łączeń jak i tempa, w jakim dziecko jest w stanie pisać.

Definicja dysgrafii: gdy problemem jest sama czynność pisania

W odróżnieniu od dysleksji, gdzie trudności dotyczą dekodowania i rozumienia tekstu, w dysgrafii problem leży w samej czynności pisania. To, co dziecko chce napisać, jest często poprawne w jego głowie, ale przeniesienie tej myśli na papier w czytelnej formie staje się przeszkodą nie do pokonania. Dziecko z dysgrafią ma trudności z precyzyjnym odwzorowywaniem kształtów liter, utrzymaniem ich w liniaturze, zachowaniem odpowiednich odstępów czy estetyki pisma. To sprawia, że pisanie jest dla niego męczące i frustrujące.

Jak rozpoznać dysgrafię? Charakterystyczne cechy pisma dziecka

Obserwacja zeszytów dziecka to często pierwszy krok do zauważenia objawów dysgrafii. Istnieje kilka charakterystycznych cech, które mogą wskazywać na te trudności. Z mojego doświadczenia wiem, że rodzice często opisują pismo dziecka jako "brzydkie" lub "niechlujne", ale za tymi określeniami kryją się konkretne problemy.

Niekształtne litery i "lustrzane odbicia" co powinno Cię zaniepokoić?

• Niekształtne, nieregularne litery: Litery są często nieforemne, o zmiennym kształcie, co utrudnia ich rozpoznanie.
• Zmienna wielkość i nachylenie pisma: Litery w jednym wyrazie mogą mieć różną wielkość, a całe pismo może być niestabilne, raz nachylone w prawo, raz w lewo.
• Nieprawidłowe łączenia liter: Litery mogą być połączone w dziwny sposób, czasem wcale niepołączone tam, gdzie powinny, lub połączone niepotrzebnie.
• "Lustrzane odbicia" (odwracanie liter): Dziecko może odwracać litery, np. pisać "E" zamiast "3" lub "S" w lustrzanym odbiciu.
• Nieproporcjonalne odstępy między wyrazami i literami: Odstępy są nieregularne, czasem zbyt duże, czasem zbyt małe, co sprawia, że tekst wygląda na chaotyczny.

Wolne tempo pisania i ból ręki ciche sygnały problemu

• Bardzo wolne tempo pisania: Dziecko pisze znacznie wolniej niż rówieśnicy, co skutkuje tym, że nie nadąża za tempem zajęć w szkole.
• Szybkie męczenie się ręki: Długotrwałe pisanie jest dla dziecka z dysgrafią wyczerpujące, co często prowadzi do szybkiego zmęczenia i spadku jakości pisma.
• Ból dłoni lub nadgarstka podczas pisania: Dziecko może skarżyć się na ból, co jest sygnałem nadmiernego wysiłku i napięcia mięśniowego.
• Silne naciskanie długopisu na papier: Zbyt mocne naciskanie narzędzia pisarskiego na kartkę to często próba kompensacji trudności w kontrolowaniu ruchów.

Przyczyny dysgrafii: gdy ręka nie nadąża za myślami

Przyczyny dysgrafii są złożone i często leżą w zaburzeniach motoryki małej, czyli precyzyjnych ruchów dłoni i palców. Dziecko może mieć trudności z koordynacją wzrokowo-ruchową, co oznacza, że jego ręka nie jest w stanie precyzyjnie odwzorować tego, co widzą oczy. Problemy z percepcją wzrokową również odgrywają tu rolę trudności w analizowaniu kształtów, kierunków czy proporcji mogą bezpośrednio wpływać na jakość pisma. Wszystkie te czynniki sprawiają, że czynność pisania, która dla większości ludzi staje się automatyczna, dla dziecka z dysgrafią pozostaje świadomym, męczącym wysiłkiem.

Dysleksja a dysgrafia: kluczowe różnice

Choć dysleksja i dysgrafia są często mylone lub traktowane zamiennie, ważne jest, aby zrozumieć ich fundamentalne różnice. Jako specjalista, zawsze podkreślam, że precyzyjne rozróżnienie tych zaburzeń jest kluczowe dla wdrożenia odpowiedniego wsparcia. Poniżej przedstawiam kluczowe cechy, które je odróżniają:

Cecha	Dysleksja	Dysgrafia
Główny obszar problemu	Czytanie (dekodowanie, płynność, rozumienie tekstu)	Graficzny aspekt pisania (czytelność, estetyka, technika)
Objawy w czytaniu	Wolne tempo, błędy w dekodowaniu, trudności z rozumieniem tekstu	Zazwyczaj brak specyficznych problemów z czytaniem
Objawy w pisaniu	Błędy ortograficzne (dysortografia), trudności z gramatyką, przestawianie liter	Niekształtne litery, zmienna wielkość, nieprawidłowe łączenia, wolne tempo, ból ręki
Podłoże	Zaburzenia przetwarzania fonologicznego, obszary mózgu odpowiedzialne za język	Zaburzenia motoryki małej, koordynacji wzrokowo-ruchowej, percepcji wzrokowej

Czy te trudności mogą występować razem? O współwystępowaniu zaburzeń

Tak, zdecydowanie. Z mojej praktyki wynika, że bardzo często dysleksja i dysgrafia współwystępują u jednego dziecka. Nie jest to rzadkość, a raczej reguła. Dziecko, które ma trudności z przetwarzaniem fonologicznym (dysleksja), może jednocześnie zmagać się z problemami z motoryką małą (dysgrafia). Taka sytuacja potęguje trudności w nauce, ponieważ wpływa na niemal wszystkie aspekty edukacji od czytania podręczników, przez pisanie notatek, po rozwiązywanie zadań. Dlatego tak ważna jest kompleksowa diagnoza, która pozwoli na pełne zrozumienie profilu trudności dziecka i zaplanowanie spersonalizowanego wsparcia.

Podejrzewasz dysleksję lub dysgrafię? Gdzie szukać pomocy

Jeśli po przeczytaniu powyższych informacji zauważyli Państwo u swojego dziecka objawy, które Państwa niepokoją, to jest to pierwszy i najważniejszy krok. Moim zdaniem, nie należy zwlekać z poszukiwaniem pomocy. W Polsce istnieje jasna ścieżka postępowania, która prowadzi do uzyskania profesjonalnej diagnozy i wsparcia. Poniżej przedstawiam, jak wygląda ten proces krok po kroku:

1. Krok pierwszy: obserwacja w domu i rozmowa z nauczycielem

   Zacznijcie od bacznej obserwacji dziecka w codziennych sytuacjach podczas odrabiania lekcji, czytania książek, pisania. Zapiszcie sobie wszystkie niepokojące sygnały. Następnie, co jest niezwykle ważne, porozmawiajcie z nauczycielem swojego dziecka. Nauczyciele, dzięki swojemu doświadczeniu i obserwacji w środowisku szkolnym, często są w stanie zauważyć specyficzne trudności, które mogą umknąć w domu. Wspólna perspektywa rodzica i nauczyciela jest bardzo cenna.

2. Krok drugi: jak wygląda diagnoza w polskiej poradni psychologiczno-pedagogicznej?

   Jeśli obserwacje w domu i rozmowa z nauczycielem wzmocnią Państwa podejrzenia, kolejnym krokiem jest zgłoszenie się do poradni psychologiczno-pedagogicznej (PPP). To właśnie PPP jest oficjalną instytucją w Polsce, która zajmuje się diagnozowaniem specyficznych trudności w uczeniu się i wydawaniem stosownych opinii. Warto pamiętać, że wizyta w poradni jest bezpłatna.

   Kto przeprowadza badanie i na czym ono polega?

   Badanie w poradni jest przeprowadzane przez zespół specjalistów. Zazwyczaj jest to psycholog i pedagog, a w przypadku trudności z mową lub wymową, również logopeda. Badanie polega na serii specjalistycznych testów, które oceniają różne aspekty funkcjonowania dziecka, takie jak poziom inteligencji, percepcję wzrokową i słuchową, pamięć, motorykę, a także umiejętności czytania i pisania. Celem jest postawienie trafnej diagnozy i wykluczenie innych przyczyn trudności.

   Czym jest "opinia o specyficznych trudnościach w uczeniu się" i jakie daje prawa?

   • Wydłużony czas na sprawdzianach i egzaminach: Uczeń ma prawo do dodatkowego czasu na pisanie sprawdzianów, testów, a także na egzaminie ósmoklasisty i maturze.
   • Stosowanie alternatywnych form sprawdzania wiedzy: Nauczyciel może oceniać wiedzę ucznia w inny sposób, np. poprzez odpowiedzi ustne, prezentacje, projekty, zamiast wyłącznie pisemnych form.
   • Dostęp do zajęć korekcyjno-kompensacyjnych: Szkoła ma obowiązek zapewnić dziecku zajęcia wspierające rozwój funkcji zaburzonych, prowadzone przez pedagoga.
   • Dostęp do terapii pedagogicznej w szkole: W ramach wsparcia psychologiczno-pedagogicznego, dziecko może korzystać z terapii pedagogicznej, która ma na celu rozwijanie strategii kompensacyjnych.
   • Dostosowanie form i metod pracy: Nauczyciele są zobowiązani do dostosowania metod nauczania i wymagań do indywidualnych potrzeb ucznia.

Skuteczne wsparcie dla dziecka z dysleksją i dysgrafią

Diagnoza to dopiero początek drogi. Prawdziwe wsparcie dla dziecka z dysleksją i dysgrafią zaczyna się w domu i kontynuuje w szkole. Odpowiednie podejście i systematyczna praca są kluczowe dla rozwoju dziecka, pomagając mu pokonywać trudności i budować wiarę w siebie.

Rola rodzica: cierpliwość, akceptacja i mądra pomoc w domu

Jako rodzice, macie Państwo fundamentalną rolę w procesie wsparcia. Przede wszystkim potrzebna jest cierpliwość i akceptacja. Pamiętajmy, że dziecko nie robi tego specjalnie, a jego trudności są realne. Mądra pomoc w domu oznacza nie tylko wspieranie w nauce, ale także budowanie poczucia wartości i wzmacnianie mocnych stron. Unikajmy porównywania z rówieśnikami i krytykowania. Zamiast tego, skupmy się na małych sukcesach i chwalmy wysiłek, a nie tylko efekt.

Praktyczne ćwiczenia na dysgrafię, które możecie robić razem

Wspieranie dziecka z dysgrafią w domu może być również świetną zabawą! Oto kilka pomysłów na ćwiczenia grafomotoryczne, które możecie wykonywać razem:

• Ćwiczenia grafomotoryczne: Rysowanie szlaczków, labiryntów, łączenie kropek, rysowanie po śladzie to wszystko wzmacnia mięśnie dłoni i poprawia precyzję ruchów.
• Lepienie z plasteliny lub ciastoliny: Ugniatanie, wałkowanie, formowanie małych elementów doskonale rozwija motorykę małą i koordynację.
• Rysowanie palcami w kaszy lub piasku: To sensoryczne ćwiczenie pomaga w nauce kształtów liter bez presji "poprawnego" pisania.
• Malowanie palcami lub grubymi pędzlami: Pozwala na swobodne ruchy i rozwijanie koordynacji ręka-oko.
• Wycinanie i klejenie: Precyzyjne wycinanie kształtów i ich naklejanie to również doskonałe ćwiczenie dla dłoni.

Jak zachęcić dyslektyka do kontaktu z książką? Sprawdzone metody

Dla dziecka z dysleksją czytanie może być źródłem frustracji, ale nie oznacza to, że musi unikać książek. Możemy pomóc mu pokochać historie i świat literatury na inne sposoby:

• Korzystanie z audiobooków: To fantastyczny sposób na "czytanie" i rozwijanie wyobraźni bez obciążenia dekodowaniem tekstu.
• Komiksy i książki obrazkowe: Wizualne wsparcie ułatwia zrozumienie fabuły i może być świetnym wstępem do bardziej złożonych tekstów.
• Czytanie na zmianę: Rodzic czyta fragment, dziecko fragment. To zmniejsza presję i pozwala dziecku odpocząć.
• Wybieranie książek o interesującej tematyce: Jeśli dziecko jest zafascynowane dinozaurami, kosmosem czy sportem, znajdźmy książki na ten temat. Motywacja jest kluczowa!
• Czytanie na głos przez rodzica: Wspólne czytanie to nie tylko nauka, ale też budowanie więzi i pozytywnych skojarzeń z książkami.

Wsparcie w szkole: jakie prawa ma uczeń z orzeczoną dysleksją w Polsce?

Dzięki opinii z poradni psychologiczno-pedagogicznej, uczeń z dysleksją lub dysgrafią ma prawo do szeregu dostosowań w szkole, które mają na celu wyrównanie szans edukacyjnych:

• Wydłużony czas na sprawdzianach i egzaminach: Uczeń otrzymuje dodatkowy czas na wykonanie zadań pisemnych.
• Stosowanie alternatywnych form sprawdzania wiedzy: Nauczyciele mogą oceniać wiedzę ucznia w sposób ustny lub poprzez projekty, jeśli forma pisemna jest dla niego zbyt dużym obciążeniem.
• Dostęp do zajęć korekcyjno-kompensacyjnych: Szkoła organizuje zajęcia wspierające rozwój funkcji poznawczych i motorycznych.
• Dostosowanie wymagań edukacyjnych: Nauczyciele powinni uwzględniać specyficzne trudności ucznia, np. nie oceniać błędów dysgraficznych tak surowo jak ortograficznych.
• Możliwość korzystania z pomocy dydaktycznych: Uczeń może używać specjalnych narzędzi, np. linijek do czytania, powiększonej czcionki.

Terapia pedagogiczna: klucz do opanowania trudności

Terapia pedagogiczna to nieoceniony element wsparcia dla dzieci z dysleksją i dysgrafią. Prowadzona przez doświadczonego pedagoga, ma na celu rozwijanie funkcji poznawczych, które są zaburzone, a także nauczanie skutecznych strategii kompensacyjnych. To właśnie podczas terapii dziecko uczy się, jak radzić sobie z trudnościami, jak wykorzystywać swoje mocne strony i jak pracować nad tymi obszarami, które sprawiają mu największy problem. Terapia jest procesem długotrwałym, ale jej efekty są nieocenione dla przyszłości dziecka.

Życie z dysleksją i dysgrafią: inne spojrzenie, nie wyrok

Chciałabym, abyśmy wszyscy spojrzeli na dysleksję i dysgrafię nie jak na wyrok, ale jako na inny sposób funkcjonowania. To nie jest choroba, którą można wyleczyć, ale cecha, z którą można nauczyć się żyć i odnosić sukcesy. Wiele wybitnych osób, w tym naukowców, artystów czy przedsiębiorców, miało dysleksję. Często osoby z tymi trudnościami posiadają unikalne mocne strony, takie jak kreatywność, myślenie przestrzenne, zdolności analityczne czy artystyczne. Naszym zadaniem, jako dorosłych, jest pomóc dziecku odkryć te talenty i budować jego poczucie wartości, niezależnie od trudności w czytaniu czy pisaniu.

Przeczytaj również: Czwarty skok rozwojowy: ile trwa? Objawy i wsparcie dla rodziców

Jak nauczyć dziecko wykorzystywać swoje mocne strony?

Kluczem jest skupienie się na tym, co dziecko robi dobrze i co sprawia mu radość. Jeśli dziecko wykazuje zainteresowanie sztuką, wspierajmy je w rysowaniu, malowaniu, lepieniu. Jeśli ma zdolności techniczne, zachęcajmy do budowania modeli czy eksperymentowania. Dyslektycy często mają świetną wyobraźnię i zdolności do myślenia "poza schematami". Pomóżmy im rozwijać te cechy, zapewniając różnorodne doświadczenia i możliwości. Pokazujmy im, że ich "inny" sposób myślenia może być ich największą siłą, a trudności w nauce to tylko jeden z aspektów ich bogatej osobowości.